TƯ CÁCH

Ta thường dùng từ “tư cách” khi muốn đề cập đến điều mình đang đại diện để chia sẻ hay phát ngôn. Ví dụ ta nói, trong tư cách phụ huynh, tôi đề nghị quý thầy cô phải làm tròn sứ mệnh của mình với học trò. Hoặc sếp vẫn hay bảo với nhân viên, trong tư cách là cấp trên của em, tôi đề nghị em tuân thủ quy định của công ty.

Tư cách hóa ra rất oai vì nó giúp ta không chỉ phát biểu trên phương diện suy nghĩ của bản thân, mà còn nhân danh một vị trí hay thẩm quyền nào đó để gia tăng trọng lượng của lời nói, nâng cao tính thuyết phục hoặc uy hiếp đối phương.

Vậy, trong các tư cách thì tư cách nào là “oai” nhất?

Đây là một câu hỏi rất khó, bởi nó đòi hỏi sự minh định cái gì đứng trên cái gì. Khi tìm ra cái gì là trên hết thì ta sẽ biết tư cách nào oai nhất. Vấn đề còn lại là ta có đủ “tư cách” để đại diện cho cái trên hết đó hay không.

Xin mượn một vài ý trong tác phẩm Đúng Việc của Nhà giáo Giản Tư Trung. Tác giả kể lại thuở nhỏ vẫn được dạy rằng tổ quốc là trên hết. Khi lớn lên thấy ngờ ngợ vì nhận ra hình như không phải vậy. Tổ quốc chưa phải trên hết mà đồng bào mới là trên hết. Người Việt phải cao hơn nước Việt. Vì người Việt không bị giới hạn bởi lãnh thổ của nước Việt. Người Do Thái là điển hình cho điều này, khi mà dân tộc Do Thái lưu lạc khắp nơi trên thế giới hàng ngàn năm, để rồi chỉ mới chính thức thành lập quốc gia Israel vào năm 1948.

Tiếp tục hành trình đi tìm chân lý, tác giả nhận ra hình như đồng loại còn cao hơn đồng bào. Cụ thể là không được phép nhân danh bảo vệ nước mình để đánh giết nước khác. Cái này bị lên án là xâm lược. Các tổ chức toàn cầu như UNESCO, UNICEF, WHO, WTO… và đặc biệt là UN (Liên Hiệp Quốc) có thể có nhiều vai trò khác nhau, nhưng sứ mệnh chung của các tổ chức này là làm sao thúc đẩy việc kiến thiết một thế giới hòa bình và thịnh vượng.

Tưởng đã là điểm dừng nhưng vẫn chưa. Vì trái đất này vẫn chỉ là một hành tinh trong Hệ Mặt Trời, mà Hệ Mặt Trời chỉ là một hệ trong cả dải Ngân Hà bao la. Giả như có sự sống ở đâu đó ngoài trái đất (sinh linh khác) thì con người không được phép hủy hoại các sinh linh ấy. Tác giả có nhắc đến bộ phim Avatar như một minh chứng cho lập luận này, để nói rằng theo đuổi “lẽ phải” mới là trên hết. Tuy tác giả dừng lại ở đó, nhưng bản thân tôi vẫn tiếp tục suy tư. Trên phương diện lập luận khoa học, có thể tạm dừng ở mức này. Nhưng nếu muốn đi tiếp thì tôi nghĩ cần có sự tham gia của tôn giáo để truy tìm hoặc ít ra cũng gợi ý cho suy tư trên.

Là người Công Giáo, chắc rằng tôi chịu ảnh hưởng bởi đức tin vào Thiên Chúa (có thể được diễn giải bằng danh xưng Thượng Đế, Ông Trời, Đấng Tạo Hóa, Đấng Tối Cao, Đấng Tuyệt Đối… gì cũng được). Với niềm tin đó thì Đấng Tạo Hóa cao hơn lẽ phải, tức là Ngài tạo ra lẽ phải, tạo ra cái tuyệt đối. Vì sao Ngài làm được điều đó? Bởi chính Ngài cũng là Đấng Tuyệt Đối.

Ngôn từ của loài người không thể diễn tả cái tuyệt đối. Lão Tử sáng tỏ được điều này khi ông thừa nhận là không biết tên nó là gì, tạm đặt là Đạo. Rồi ông không quên dặn dò thêm rằng Đạo mà diễn tả được là gì thì không còn là Đạo nữa (Đạo khả Đạo phi thường Đạo). Tương tự với “Tính Không”, khái niệm trung tâm của giáo lý đạo Phật, là điều tối hậu, là quy luật bao trùm trên hết mọi quy luật.

Càng đi sâu càng mơ hồ và khó hiểu. Nhưng rất dễ hiểu vì sao điều ấy lại… khó hiểu. Đó là vì con người quá nhỏ bé và có những giới hạn khi vươn đến những điều vượt lên trên nó. Trong các giới hạn thì có giới hạn của ngôn từ. Người ta cố gắng diễn giải bằng từ ngữ của loài người. Vì nếu không diễn giải được thì con người lấy gì mà suy tư? Đến đây xem như không thể đi tiếp nữa vì mọi sự đã bị giới hạn bởi chính con người. Điều này không hẳn là đã cán đích, nhưng đủ vô tận rồi. Thiệt khó, đã là vô tận mà còn “đủ”!!

Có thể tạm kết luận, tư cách Thiên Chúa / Đạo / Tính Không là tư cách oai nhất. Vấn đề tiếp theo là ta (con người) có đủ “tư cách” để đại diện cái trên hết này không.

Câu trả lời chắc chắn là KHÔNG, vì con người không thể nhân danh các Đấng bậc để làm theo ý riêng của nó. Không thể nói rằng “Ta nhân danh Thiên Chúa yêu cầu công ty phải tăng lương cho ta”, hay “Ta nhân danh Tính Không đề nghị trả lại tinh thần cao đẹp của Phật Giáo tại Việt Nam”. Ta không thể làm như thế vì phận người dù to lớn nhưng vẫn đứng dưới lẽ phải và điều Tuyệt Đối. Bởi vậy mới thấy, nên có thái độ phó thác hơn là thái độ cầu xin trong tôn giáo. Tất nhiên, ta vẫn có thể cầu xin nhưng là cầu xin trong phó thác chứ không phải cầu xin theo ý ta.

Cách riêng với người Thiên Chúa giáo, với niềm tin Thiên Chúa xuống thế làm người và sống như phận người, đó là dấu chỉ Ngài cho con người quyền ngang hàng với Thiên Chúa. Vì thế mới có hành động “làm dấu” với biểu tượng Thánh Giá và lời xướng “Nhân danh Cha, và Con, và Thánh Thần. Amen”. Khi làm bất kỳ điều gì, ta không chỉ làm theo ý ta, mà còn làm nhân danh Cha ta, Đấng Tuyệt Đối. Nếu khắc cốt ghi tâm điều này, ta rất ngại làm điều sai trái.

Càng hiểu sâu sắc càng thấy đây là một ân huệ thiêng liêng mà Thiên Chúa ban cho con cái Ngài. Chính Ngài đã hạ mình xuống ngang hàng với con người, xem như một lời khẳng định về giá trị của thân phận tuy thấp hèn nhưng lại được xem là “hình ảnh của Thiên Chúa” mà Ngài ban cho. Những ai không cùng niềm tin trên nhưng tôi đoán rằng có điểm chung trong giáo lý của mỗi tôn giáo khi khắc họa hình ảnh con người vừa là gì đó tội lỗi, vừa chứa đựng trong đó sự thánh thiêng, mang trong mình Phật tính chẳng hạn.

Trở lại với từ “tư cách”, hiểu được toàn bộ câu chuyện trên sẽ thôi thúc nhận ra rằng ta không cần một tư cách nào khác ngoài tư cách con người để cất lên tiếng nói của mình. Hãy mạnh dạn nói rằng “Tôi, trong tư cách con người” khi muốn đưa ra một đề nghị nào đó để chống lại những gì đi ngược với lẽ phải, với Thượng Đế, với Đấng Tuyệt Đối. “Con người” được ban đầy đủ tính thiêng và nhờ vậy có đủ tư cách bảo vệ những gì cao quý hơn nó. Cũng theo đó, lời đề nghị “sống xứng đáng với tư cách con người” có nên được xem là mục đích tối thượng mà mỗi cá nhân cần nhận lãnh?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s