“KHÓ QUA BỎ QUA”

Đã bao nhiêu lần bạn nói điều trên, cho dù là giỡn?

Thú thật, tôi cũng không ít nói điều ấy với mình, phần lớn là trong bối cảnh giỡn, nhưng ẩn sâu vẫn có chứa chút cái thật. Sau này, khi hiểu rằng ngôn từ phản ánh tư duy và thêm một chút nghiêm túc với mình, tôi chừa.

Đã nhiều lần tôi nhắc đến công trình của GS Angela Duckworth. Bà phát hiện ra yếu tố then chốt tạo nên sự khác biệt giữa người thành công và người tầm thường là GRIT (tạm dịch: độ cừ, sự lì lợm). Theo diễn giải của GS Angela Duckworth thì “Grit is passion and perseverance for long-term and meaningful goals” (tạm dịch: Độ cừ là niềm say mê và sự bền chí cho những mục tiêu ý nghĩa và dài hạn). Như vậy có thể hiểu, trước hết người ta cần có những mục tiêu đủ dài và ý nghĩa để thôi thúc họ vươn đến. Nhưng không phải ai có mục tiêu như thế cũng thành công, bởi sự lì lợm, bền chí theo đuổi đến cùng mới là thứ quyết định họ có chinh phục được mục tiêu ấy hay không.

Sự thật là, chúng ta chỉ có thể trở nên cừ khi đối diện với điều khó; ngược lại thì không cần đến sự lì lợm vì điều dễ thì chẳng tốn nhiều công sức và thời gian.

Hay một công trình khác của GS Carol Dweck khi bà đề cập đến khái niệm Growth Mindset (tạm dịch: tư duy phát triển), ngược lại với nó là Fixed Mindset (tạm dịch: tư duy hạn chế). GS Dweck phát biểu rằng những khả năng của con người chỉ có thể được phát triển thông qua sự dấn thân và lao động cật lực, khi đó tài năng mới có thể bộc lộ. Dấu hiệu của người mang tự duy hạn chế là họ thường lảng tránh khó khăn bởi vì họ tin rằng cái gì ngoài khả năng của mình thì mình không thể làm được. Họ ngại thất bại vì thất bại sẽ làm ảnh hưởng đến hình ảnh đang đẹp đẽ của họ. Ngược lại, người mang tư duy phát triển thì thường hào hứng với thách thức, đến nỗi không được thách thức bản thân là một điều khó chịu với họ. Mà đã thách thức thì có lúc vượt qua, có lúc không; nhưng họ không ngại thất bại vì luôn nhìn thấy cơ hội học hỏi ở đó.

Nói vậy để một lần nữa khẳng định, chỉ có cái khó mới mang lại cơ hội để phát triển, còn cái dễ chỉ giúp thỏa mãn cảm giác chiến thắng và tự tin ảo thôi.

Một lần trong dịp giao lưu với các em sinh viên chuẩn bị tốt nghiệp, tôi hỏi thăm các bạn mong muốn được làm việc trong một môi trường thế nào. Hàng loạt các tiêu chí được nêu lên như là sếp tốt, môi trường thân thiện, chính sách rõ ràng, đồng nghiệp tử tế… Tôi tủm tỉm cười và chia sẻ với các em rằng nếu có một môi trường như thế thật thì tôi e là họ sẽ không nhận các em đâu, bởi họ sợ các em vào đó và làm hỏng hết tất cả. Các bạn có vẻ phật lòng khi nghe như vậy. Tôi nói thêm, giả như có công ty như thế nhận các em vào làm thì tôi đoán là giá trị của các em sẽ không cao. Tôi hay khuyên nếu là người an phận thì ráng tìm một nơi như thế. Ngược lại, bạn nên cảm thấy vui và may mắn khi được vào một nơi làm việc mà sếp chưa được tốt lắm, đồng nghiệp chưa được thân thiện, chính sách quy trình còn mơ hồ, môi trường đầy thử thách… Tôi không nói những điều đó nên có ở một công ty, nhưng tôi tin rằng với sức trẻ và sự dấn thân thì những gì tốt đẹp bên trong bạn sẽ được bộc lộ nhiều hơn khi ở trong một nơi làm việc như thế. Dĩ nhiên, công ty hay tổ chức cũng đều muốn và nỗ lực hết sức đạt được các tiêu chí “mỹ miều” bạn đưa ra, nên bạn không phải lo về đích đến. Vấn đề là những “ổ gà” trên đường đi chính là cơ hội để bạn thử thách ý chí và năng lực của mình.

Triết gia Aristotle có nói: “We are what we repeatedly do. Excellence, then, is not an act, but a habit” (tạm dịch: chúng ta chính là những gì chúng ta làm đi làm lại. Sự ưu tú, không phải là một hành động, mà là một thói quen). Tư tưởng đó được cụ thể hóa bởi TS Stephen R. Covey. Covey dành cả đời để nghiên cứu về tính hiệu quả của con người, và đã chỉ ra 7 nguyên lý được sắp xếp trong một cấu trúc chặt chẽ và có tính hệ thống cao. Đặc biệt, cái tài của ông là ông đã sử dụng từ “thói quen” (tác phẩm 7 thói quen hiệu quả) để đặt tên cho công trình ấy với ngụ ý rằng chính thói quen là thứ định hình chất lượng cuộc đời chúng ta.Khi nói về thói quen, người ta vẫn hay hình dung là thói quen mang tính hành động. Điều này đúng nhưng không đủ, thậm chí còn thiếu sót lớn. Có một thói quen quan trọng hơn nhiều đó là thói quen tinh thần (mental habits). Một khi không mang trong mình những thói quen bên trong thuộc phạm trù tinh thần thì cũng rất khó có thể khởi phát ra ngoài thành hành động.

Việc “khó quá bỏ qua” thiên về thói quen tinh thần hơn là thói quen hành động. Chính vì vậy mà con người có khuynh hướng lười được là lười, trì hoãn được là trì hoãn, thích làm điều dễ hơn là làm điều đúng; đi học thì thích cái gì đó “ăn liền”, xài ngay mà ít chịu suy nghĩ hoặc ngại những gì có tính triết lý; đi làm thì thích việc dễ, sợ trách nhiệm, thích việc nhẹ lương cao. Tôi nói luôn, những điều ấy không làm chúng ta cao quý hơn mà chỉ khiến mình đê hèn đi.

Giáo dục nền tảng là thứ giáo dục quan trọng nhất. Nhưng người ta lại nhầm nó sang giáo dục vỡ lòng để xem thường nền tảng mà chỉ thích chuyên sâu. Khổ cái, nền tảng còn không hiểu nổi thì lấy gì đi vào chuyên sâu. Đó là bệnh ngại khó, ngại thử thách, ngại tư duy. Sâu xa chính là thói quen tinh thần có vấn đề.

Bài viết đi đến kết luận: thật là diễm phúc khi đi làm có điều khó để va chạm và thử thách bản thân. Thành hay bại từ từ tính, trước mắt là có sẵn sàng đón nhận thử thách hay không. Tất nhiên, để chinh phục thử thách cần rất nhiều yếu tố ngoại lực hỗ trợ, ví dụ như nhân lực, vật lực, tài lực… Nhưng điều tiên quyết chính là nội lực của mỗi người. Nói cách khác là thói quen tinh thần của chúng ta có quen với áp lực, quen với điều khó hay không. “Can do spirit” / “Tinh thần có thể làm được” là thứ không phải có thể học được qua một đêm, nhưng chắc chắn đó là một trong những thói quen tinh thần cần theo đuổi nhất trên đời, chẳng phải để thành công gì to tát đâu (vì ai chắc được thành bại ở trên đời), chỉ là để xứng đáng với khí chất của con người.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s